Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM): objawy, powikłania, leczenie i skuteczna profilaktyka. Wszystko, co musisz wiedzieć.

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to poważna choroba wirusowa, która może prowadzić do groźnych powikłań neurologicznych. Infekcja często przebiega dwufazowo, a jej początkowe symptomy łatwo pomylić ze zwykłą grypą. Niestety, na tę chorobę nie ma skutecznego leku przyczynowego. Sprawdź, jak rozpoznać objawy i dlaczego profilaktyka jest tak ważna.

Kleszczowe zapalenie mózgu - co to za choroba?

Kleszczowe zapalenie mózgu, w skrócie KZM, to ostra choroba wirusowa atakująca ośrodkowy układ nerwowy. Wywołuje ją wirus KZM z rodziny Flaviviridae, którego nosicielami są kleszcze, głównie z gatunku Ixodes ricinus. Do zakażenia dochodzi najczęściej w wyniku ukłucia przez zakażonego pajęczaka. Wirus znajduje się w jego ślinie, dlatego do transmisji może dojść już w pierwszych minutach po wkłuciu się w skórę. Oznacza to, że w przeciwieństwie do boreliozy, nawet bardzo szybkie usunięcie kleszcza nie gwarantuje ochrony przed zachorowaniem. Znacznie rzadziej, choć jest to możliwe, do infekcji dochodzi drogą pokarmową – poprzez spożycie niepasteryzowanego mleka lub jego przetworów pochodzących od zakażonych zwierząt, np. kóz czy krów. Choroba występuje sezonowo, a szczyt zachorowań przypada na okres od maja do października, co jest związane z największą aktywnością kleszczy.

Jakie są objawy kleszczowego zapalenia mózgu?

Przebieg kleszczowego zapalenia mózgu jest bardzo zróżnicowany. U około dwóch trzecich zakażonych osób infekcja przebiega bezobjawowo. U pozostałych pacjentów choroba ma charakterystyczny, dwufazowy przebieg. Pomiędzy fazami następuje okres kilkudniowej poprawy samopoczucia, co bywa mylące i może opóźnić postawienie właściwej diagnozy.

Faza I - objawy grypopodobne

Pierwsza faza choroby, zwana zwiastunową, pojawia się zwykle po 7-14 dniach od ukłucia przez kleszcza. Jej objawy są niespecyficzne i przypominają grypę lub przeziębienie. Pacjenci skarżą się na gorączkę (zwykle do 38°C), bóle głowy, mięśni i stawów, ogólne osłabienie oraz nudności. Ta faza trwa zazwyczaj od 1 do 8 dni, po czym u większości chorych objawy ustępują i dochodzi do samoistnego wyleczenia.

Faza II - faza neurologiczna

U około 20-30% pacjentów, po okresie pozornej poprawy trwającym średnio 8 dni, choroba wkracza w drugą, znacznie groźniejszą fazę. Wirus pokonuje barierę krew-mózg i atakuje ośrodkowy układ nerwowy. Pojawiają się wówczas objawy neurologiczne świadczące o neuroinfekcji. Dochodzi do gwałtownego wzrostu gorączki (nawet do 40°C), silnych bólów głowy, wymiotów, sztywności karku i światłowstrętu. W zależności od tego, która część układu nerwowego została zajęta, choroba może przybrać postać zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (najłagodniejsza forma), zapalenia mózgu lub najcięższej postaci – zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego. Mogą wystąpić zaburzenia świadomości, drgawki, porażenia nerwów, niedowłady kończyn, a w skrajnych przypadkach nawet zaburzenia oddychania wymagające podłączenia do respiratora.

Diagnostyka i leczenie KZM

Rozpoznanie kleszczowego zapalenia mózgu opiera się na obrazie klinicznym, wywiadzie epidemiologicznym (pobyt na terenach występowania kleszczy) oraz badaniach laboratoryjnych. Podstawą diagnostyki jest wykrycie w surowicy krwi swoistych przeciwciał przeciwko wirusowi KZM w klasie IgM i IgG. Przeciwciała IgM świadczą o aktywnej infekcji. U pacjentów hospitalizowanych z objawami neurologicznymi wykonuje się również punkcję lędźwiową w celu zbadania płynu mózgowo-rdzeniowego. Niestety, medycyna nie dysponuje lekiem, który zwalczałby przyczynę choroby. Leczenie KZM ma charakter wyłącznie objawowy i polega na łagodzeniu dolegliwości. Pacjenci w fazie neurologicznej wymagają hospitalizacji. Stosuje się leki przeciwgorączkowe, przeciwbólowe i przeciwzapalne. W cięższych przypadkach podaje się preparaty zmniejszające ciśnienie wewnątrzczaszkowe i obrzęk mózgu. Kluczowe jest również dbanie o prawidłowe nawodnienie i odżywienie organizmu, a w razie potrzeby wczesne wdrożenie rehabilitacji.

Powikłania po kleszczowym zapaleniu mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu może pozostawić trwałe następstwa, które znacząco obniżają jakość życia. Ryzyko powikłań rośnie wraz z wiekiem pacjenta, jednak mogą one wystąpić nawet u osób, które przeszły chorobę łagodnie. Najczęstszym długotrwałym skutkiem jest tzw. zespół postencefalityczny (PES), który dotyka nawet co drugiej osoby po przebyciu fazy neurologicznej. Objawia się on przewlekłym zmęczeniem, uporczywymi bólami głowy, zaburzeniami snu, problemami z pamięcią i koncentracją, a także drażliwością i depresją. Do cięższych powikłań neurologicznych należą:

• niedowłady i porażenia kończyn, najczęściej w obrębie obręczy barkowej,
• zaniki mięśniowe,
• uszkodzenia nerwów czaszkowych, prowadzące np. do zaburzeń słuchu,
• zaburzenia równowagi i koordynacji ruchowej (ataksja) w wyniku uszkodzenia móżdżku. U dzieci neuroinfekcja może negatywnie wpłynąć na rozwijający się układ nerwowy, prowadząc do problemów z koncentracją, trudności w nauce i zaburzeń emocjonalnych, które mogą ujawnić się nawet po kilku latach.

Szczepienie przeciw KZM - najskuteczniejsza profilaktyka

Ze względu na brak leczenia przyczynowego i ryzyko poważnych powikłań, najskuteczniejszą metodą ochrony przed chorobą jest szczepienie przeciw KZM. Jest ono zalecane wszystkim osobom, które spędzają czas na świeżym powietrzu, zwłaszcza na terenach endemicznego występowania choroby (w Polsce są to głównie województwa podlaskie i warmińsko-mazurskie, ale ogniska KZM występują w całym kraju). Szczepionki są bezpieczne i charakteryzują się wysoką skutecznością, sięgającą ponad 95% po przyjęciu pełnego cyklu. Szczepienie podstawowe składa się z trzech dawek, a dla utrzymania ochrony konieczne jest przyjmowanie dawek przypominających co 3-5 lat. Szczepić można już dzieci po ukończeniu 1. roku życia. Oprócz szczepień, warto stosować metody nieswoiste, takie jak noszenie odpowiedniej odzieży (długie rękawy i nogawki), stosowanie repelentów oraz dokładne oglądanie całego ciała po powrocie z terenów zielonych.