Genetyczne ryzyko raka piersi i jajnika - kiedy wykonać badanie BRCA?

Mutacje w genach BRCA1 i BRCA2 znacząco zwiększają ryzyko zachorowania na raka piersi i raka jajnika. Wiedza o nosicielstwie takiej mutacji pozwala na wdrożenie odpowiedniej profilaktyki i wczesne wykrycie choroby, co realnie wpływa na skuteczność leczenia. Kiedy więc warto rozważyć wykonanie badań genetycznych w kierunku mutacji BRCA? Dowiedz się, jakie są wskazania i co oznacza wynik takiego badania.

Czym są geny BRCA1 i BRCA2 i jaka jest ich rola?

Geny BRCA1 (Breast Cancer Gene 1) i BRCA2 (Breast Cancer Gene 2) to geny supresorowe, co oznacza, że ich prawidłowe funkcjonowanie jest kluczowe dla zapobiegania rozwojowi nowotworów. Nazywane są również antyonkogenami. Gen BRCA1 zlokalizowany jest na chromosomie 17, natomiast gen BRCA2 na chromosomie 13. Główną rolą białek kodowanych przez te geny jest udział w procesach naprawy uszkodzonego DNA, zwłaszcza tzw. pęknięć dwuniciowych. Dzięki temu komórki mogą prawidłowo się dzielić, a ewentualne błędy genetyczne są korygowane, co zapobiega niekontrolowanemu namnażaniu się komórek i transformacji nowotworowej. Można powiedzieć, że geny BRCA1 i BRCA2 pełnią funkcję "strażników" integralności genomu, szczególnie w tkankach piersi i jajników. Kiedy w jednym lub obu tych genach dochodzi do mutacji, ich zdolność do naprawy DNA zostaje upośledzona. To z kolei prowadzi do gromadzenia się błędów genetycznych w komórkach, co znacząco zwiększa ryzyko rozwoju raka piersi oraz raka jajnika. Mutacje te mają najczęściej charakter dziedziczny, co oznacza, że mogą być przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Mutacje BRCA1 i BRCA2 - jakie nowotwory mogą powodować?

Obecność mutacji BRCA1 lub mutacji BRCA2 jest najsilniej powiązana ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka piersi oraz raka jajnika. Szacuje się, że około 5-10% wszystkich przypadków raka piersi i około 15% raków jajnika ma podłoże genetyczne związane właśnie z tymi mutacjami. Warto podkreślić, że ryzyko to jest znacznie wyższe niż w populacji ogólnej. Kobiety z mutacją w genie BRCA1 mają nawet 50-80% ryzyka zachorowania na raka piersi w ciągu całego życia i około 40-59% ryzyka raka jajnika. Dla nosicielek mutacji w genie BRCA2 ryzyko raka piersi wynosi około 45-69%, a raka jajnika 11-27%. Co istotne, nowotwory związane z tymi mutacjami często pojawiają się w młodszym wieku niż nowotwory sporadyczne. Ponadto, mutacje BRCA1 i BRCA2 mogą zwiększać ryzyko innych nowotworów, takich jak rak jajowodu, rak otrzewnej, a u mężczyzn rak piersi, rak prostaty. Istnieją również doniesienia o możliwym związku z rakiem trzustki czy czerniakiem. Dlatego badania genetyczne w kierunku nowotworów związanych z tymi mutacjami są tak istotne dla oceny indywidualnego ryzyka.

Rak piersi a mutacje BRCA - co mówią statystyki?

Dziedziczny rak piersi, często związany z mutacjami BRCA1 lub BRCA2, stanowi istotny odsetek wszystkich diagnozowanych przypadków tego nowotworu. Jak wspomniano, ryzyko zachorowania na raka piersi u nosicielek mutacji BRCA1 może sięgać nawet 80% do 70. roku życia, a dla mutacji BRCA2 jest to 56-69%. Charakterystyczne dla raka piersi związanego z BRCA1 jest często wcześniejszy wiek zachorowania (średnio 42-45 lat) oraz nierzadko występowanie tzw. raka potrójnie ujemnego, który bywa trudniejszy w leczeniu. U nosicielek mutacji BRCA1 częściej obserwuje się również obustronnego raka piersi (18-32% przypadków). W Polsce szacuje się, że około 100 tysięcy kobiet może być nosicielkami mutacji w genie BRCA1. Mężczyźni również mogą być nosicielami tych mutacji i przekazywać je potomstwu, a także sami są obarczeni zwiększonym ryzykiem raka piersi (szczególnie przy mutacji BRCA2, gdzie ryzyko wzrasta do 2-7%) oraz raka prostaty.

Rak jajnika a dziedziczne mutacje - jakie jest zagrożenie?

Rak jajnika jest drugim, po raku piersi, nowotworem silnie powiązanym z dziedzicznymi mutacjami w genach BRCA1 i BRCA2. Ryzyko zachorowania na raka jajnika u nosicielek mutacji BRCA1 wynosi około 39-59% do 70. roku życia, a dla mutacji BRCA2 jest to 11-27%. Niestety, rak jajnika często jest diagnozowany w późnym stadium zaawansowania (III/IV stopień wg FIGO), co wiąże się z gorszym rokowaniem. Średni wiek diagnozy raka jajnika u nosicielek mutacji BRCA1 to około 54 lata, a dla BRCA2 – około 62 lata. Nosicielstwo mutacji BRCA1 wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem raka jajowodu i pierwotnego raka otrzewnej, które wynosi około 10%. Wczesne wykrycie predyspozycji genetycznych pozwala na wdrożenie strategii profilaktycznych, takich jak regularne badania kontrolne czy profilaktyczne usunięcie jajników i jajowodów (salpingo-ooforektomia), co może znacząco zredukować ryzyko zachorowania.

Kiedy warto rozważyć badanie genetyczne BRCA?

Decyzja o wykonaniu badania genetycznego BRCA powinna być poprzedzona konsultacją z lekarzem, najlepiej genetykiem lub onkologiem, który oceni indywidualne ryzyko na podstawie wywiadu rodzinnego i osobistego. Istnieje jednak szereg sytuacji, w których takie badanie jest szczególnie zalecane. Do głównych wskazań należą:

• występowanie raka piersi i/lub jajnika w rodzinie: szczególnie jeśli choroba dotknęła co najmniej dwie krewne pierwszego lub drugiego stopnia (matka, siostra, córka, babcia, ciotka), zwłaszcza jeśli zachorowały przed 50. rokiem życia,
• zdiagnozowanie raka piersi przed 45.-50. rokiem życia: u pacjentki,
• wystąpienie obustronnego raka piersi: niezależnie od wieku,
• jednoczesne zdiagnozowanie raka piersi i raka jajnika: u tej samej osoby,
• rak piersi u mężczyzny: w rodzinie lub u pacjenta,
• zdiagnozowanie potrójnie ujemnego raka piersi: szczególnie przed 60. rokiem życia,
• rak jajnika, jajowodu lub otrzewnej: u pacjentki lub w rodzinie, niezależnie od wieku,
• potwierdzona mutacja BRCA1 lub BRCA2 u krewnego: badanie jest wtedy wskazane u pozostałych członków rodziny,
• pochodzenie aszkenazyjskie: w tej populacji mutacje BRCA są częstsze,
• kwalifikacja do leczenia inhibitorami PARP: np. olaparibem, u pacjentek ze wznową raka jajnika.

Warto również rozważyć badania genetyczne na nowotwory przed rozpoczęciem antykoncepcji hormonalnej lub hormonalnej terapii zastępczej, jeśli w rodzinie występowały przypadki raka piersi. Pamiętaj, że genetyczne ryzyko raka piersi i jajnika to istotny czynnik, który można zidentyfikować.

Jak przebiega badanie genetyczne BRCA1 i BRCA2?

Badanie genetyczne w kierunku mutacji BRCA1 i BRCA2 jest stosunkowo proste dla pacjenta. Najczęściej materiałem do analizy jest próbka krwi żylnej, pobierana standardowo, tak jak do innych badań laboratoryjnych. Alternatywnie, niektóre laboratoria oferują możliwość wykonania badania z wymazu z wewnętrznej strony policzka lub próbki śliny. Do badania zazwyczaj nie trzeba się specjalnie przygotowywać, na przykład być na czczo, jednak zawsze warto dopytać o to w placówce wykonującej test. Na wynik badania nie mają wpływu przyjmowane leki, wysiłek fizyczny czy spożyty posiłek. Po pobraniu próbki, materiał genetyczny (DNA) jest izolowany, a następnie analizowany w laboratorium pod kątem obecności specyficznych zmian (mutacji) w sekwencji genów BRCA1 i BRCA2. W Polsce najczęściej bada się panel kilku lub kilkunastu najczęstszych mutacji założycielskich, charakterystycznych dla naszej populacji (np. 6 mutacji w BRCA1 i 2 w BRCA2, lub szersze panele obejmujące 20 mutacji w BRCA1 i 3 w BRCA2). Coraz częściej dostępne są również badania metodą Sekwencjonowania Nowej Generacji (NGS), które pozwalają na analizę całej sekwencji kodującej genów BRCA1, BRCA2, a także innych genów związanych z ryzykiem nowotworów, takich jak CHEK2 czy PALB2. Wynik badania jest zazwyczaj dostępny po kilku tygodniach. Badanie genetyczne BRCA wystarczy wykonać raz w życiu, ponieważ garnitur genetyczny człowieka jest stały.

Co oznacza wynik badania BRCA i jakie są dalsze kroki?

Interpretacja wyniku badania genetycznego BRCA musi być zawsze dokonana przez lekarza, najlepiej specjalistę genetyka, który uwzględni pełen obraz kliniczny pacjentki oraz wywiad rodzinny. Wynik może być dodatni, ujemny lub niejednoznaczny (tzw. wariant o nieznanej patogeniczności - VUS). Dodatni wynik badania BRCA oznacza potwierdzenie obecności patogennej mutacji w genie BRCA1 lub BRCA2. Taki wynik wiąże się ze znacząco podwyższonym ryzykiem zachorowania na raka piersi, jajnika oraz potencjalnie inne nowotwory. Nie oznacza to jednak pewności zachorowania, a jedynie zwiększoną predyspozycję. Osoby z potwierdzoną mutacją powinny znaleźć się pod stałą opieką specjalistycznej poradni genetycznej lub onkologicznej. Kluczowe jest wdrożenie indywidualnego programu profilaktyczno-diagnostycznego. Ujemny wynik badania BRCA oznacza, że w badanej próbce nie wykryto analizowanych mutacji. Należy jednak pamiętać, że jeśli badano tylko najczęstsze mutacje, nie wyklucza to obecności rzadszej mutacji w genie BRCA lub mutacji w innym genie predysponującym do nowotworów. Jeśli w rodzinie występuje silne obciążenie nowotworami, a wynik jest ujemny, lekarz może zalecić dalszą diagnostykę (np. badanie NGS). Ujemny wynik nie zwalnia również z regularnych badań profilaktycznych zalecanych dla populacji ogólnej. W przypadku wykrycia mutacji, niezwykle ważne jest poinformowanie o tym krewnych (zarówno kobiet, jak i mężczyzn), ponieważ oni również mogą być nosicielami i odnieść korzyść z badań genetycznych i odpowiedniej profilaktyki. Wiedza o genetycznym ryzyku raka piersi i jajnika jest pierwszym krokiem do świadomego dbania o zdrowie.

Profilaktyka i monitorowanie u nosicielek mutacji BRCA

U kobiet z potwierdzoną mutacją BRCA1 lub BRCA2 zaleca się zintensyfikowany program badań profilaktycznych oraz rozważenie opcji zmniejszających ryzyko zachorowania. Schemat nadzoru jest ustalany indywidualnie, ale ogólne rekomendacje obejmują:

• samobadanie piersi: raz w miesiącu, od 18.-20. roku życia,
• badanie palpacyjne piersi przez lekarza: co 6-12 miesięcy, od 20.-25. roku życia,
• USG piersi: co 6-12 miesięcy, od 25. roku życia (lub naprzemiennie z rezonansem magnetycznym),
• rezonans magnetyczny (MRI) piersi: raz w roku, od 25. roku życia, często naprzemiennie z mammografią lub USG co 6 miesięcy,
• mammografia: raz w roku, od 30.-35. roku życia (w zależności od zaleceń i gęstości piersi),
• badanie ginekologiczne z USG przezpochwowym oraz oznaczenie markera CA-125: co 6 miesięcy, od 30.-35. roku życia, w celu wczesnego wykrywania raka jajnika.

Poza regularnymi badaniami, nosicielkom mutacji BRCA proponuje się również strategie redukcji ryzyka:

• profilaktyczne usunięcie jajników i jajowodów (adneksektomia): zalecane zwykle po zakończeniu planów prokreacyjnych, między 35. a 40. rokiem życia dla nosicielek mutacji BRCA1 i między 40. a 45. rokiem życia dla nosicielek mutacji BRCA2. Zabieg ten redukuje ryzyko raka jajnika o około 80-90% i raka piersi o około 50%.
• profilaktyczna obustronna mastektomia: czyli usunięcie obu piersi, może zredukować ryzyko raka piersi o ponad 90%. Decyzja o takim zabiegu jest bardzo indywidualna i powinna być dokładnie omówiona z lekarzem. W Polsce możliwa jest jednoczesna rekonstrukcja piersi.
• chemioprewencja: stosowanie niektórych leków (np. tamoksyfen, raloksyfen) może zmniejszyć ryzyko raka piersi u niektórych grup nosicielek.

Ważnym elementem jest również zdrowy styl życia: utrzymanie prawidłowej masy ciała, regularna aktywność fizyczna, zbilansowana dieta oraz unikanie używek.