Wirus HPV a rak gardła: dlaczego coraz więcej młodych osób choruje i jak się chronić?

Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) jest coraz częściej identyfikowane jako główna przyczyna raka gardła, szczególnie u osób poniżej 50. roku życia. Ten cichy i często bezobjawowy wirus, dotychczas kojarzony głównie z rakiem szyjki macicy, zmienia oblicze onkologii w obrębie głowy i szyi. Sprawdź, co warto wiedzieć o zagrożeniu i jak skutecznie mu zapobiegać.

Wirus HPV - co to jest i jak dochodzi do zakażenia?

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) to nazwa dla grupy ponad 200 spokrewnionych ze sobą wirusów. Większość z nich nie jest groźna, jednak niektóre typy mogą prowadzić do rozwoju poważnych chorób, w tym nowotworów. Wirusy te dzieli się na dwie główne kategorie:

• typy niskiego ryzyka onkogennego, takie jak HPV 6 i 11, które najczęściej powodują łagodne zmiany w postaci brodawek skórnych czy kłykcin kończystych w okolicach narządów płciowych,
• typy wysokiego ryzyka onkogennego, do których zalicza się przede wszystkim HPV 16 i HPV 18. To właśnie one odpowiadają za większość nowotworów związanych z HPV, w tym raka szyjki macicy, odbytu, prącia, a także nowotwory głowy i szyi.

Do zakażenia wirusem HPV dochodzi głównie drogą płciową, poprzez bezpośredni kontakt ze skórą lub błonami śluzowymi osoby zakażonej. Szacuje się, że nawet 80% osób aktywnych seksualnie przejdzie zakażenie HPV w pewnym momencie swojego życia. W kontekście raka gardła kluczową drogą transmisji są kontakty oralno-genitalne. W większości przypadków układ odpornościowy samodzielnie zwalcza infekcję w ciągu 1-2 lat. Problem pojawia się, gdy zakażenie onkogennym typem wirusa przechodzi w formę przewlekłą. Taka przetrwała infekcja może po wielu latach doprowadzić do transformacji nowotworowej komórek nabłonka gardła.

Rak gardła a HPV - zmiana profilu pacjenta

Przez dekady rak jamy ustnej i gardła był kojarzony głównie z osobami starszymi, najczęściej po 60. roku życia, u których głównymi czynnikami ryzyka było wieloletnie palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu. Jednak w ostatnich 20 latach obserwuje się dynamiczny wzrost zachorowań na tzw. raka ustnej części gardła (obejmującego migdałki podniebienne i nasadę języka), który jest bezpośrednio powiązany z zakażeniem wirusem HPV. Co istotne, ten trend dotyczy przede wszystkim osób młodszych, często przed 50., a nawet 40. rokiem życia, które nie palą papierosów i nie piją nadmiernie alkoholu. W krajach rozwiniętych, w tym w USA i niektórych państwach Europy, odsetek nowotworów gardła wywołanych przez HPV wzrósł z około 20% do nawet 70-80% wszystkich przypadków. Ta zmiana epidemiologiczna jest na tyle znacząca, że mówi się o "cichej epidemii" raka gardła związanego z HPV. Eksperci wiążą ten wzrost ze zmianami w zachowaniach seksualnych, które zaszły w ostatnich dekadach.

Jakie są objawy raka gardła wywołanego przez HPV?

Jednym z największych wyzwań związanych z nowotworami gardła jest fakt, że ich wczesne objawy są często niespecyficzne i mogą być mylone ze zwykłą infekcją lub innymi, mniej groźnymi dolegliwościami. To sprawia, że pacjenci zbyt długo zwlekają z wizytą u lekarza, co opóźnia diagnozę. Szczególną czujność onkologiczną powinny wzbudzić symptomy, które utrzymują się dłużej niż 2-3 tygodnie. Do najczęstszych objawów, które mogą wskazywać na rak gardła związany z wirusem HPV, należą:

• jednostronny ból gardła, który nie ustępuje,
• uczucie ciała obcego w gardle lub trudności w przełykaniu (dysfagia),
• powiększony, niebolesny guzek na szyi, który jest najczęstszym pierwszym objawem i świadczy o przerzutach do węzłów chłonnych,
• długotrwała chrypka lub zmiana barwy głosu,
• ból ucha po tej samej stronie co ból gardła (tzw. otalgia),
• niezamierzona utrata masy ciała,
• odkrztuszanie wydzieliny podbarwionej krwią.

Wystąpienie któregokolwiek z tych objawów, zwłaszcza u osoby młodej, powinno być pilnym sygnałem do konsultacji z lekarzem rodzinnym lub bezpośrednio z otolaryngologiem.

Diagnostyka i leczenie nowotworów HPV-zależnych

Podstawą diagnostyki w przypadku podejrzenia raka gardła jest dokładne badanie laryngologiczne, często z użyciem endoskopu, które pozwala ocenić krtań, gardło i jamę ustną. Jeśli lekarz zauważy niepokojącą zmianę, konieczne jest pobranie wycinka tkanki (biopsja) do badania histopatologicznego. To badanie ostatecznie potwierdza lub wyklucza obecność nowotworu. W przypadku potwierdzenia raka płaskonabłonkowego, kluczowe jest wykonanie dodatkowego badania immunohistochemicznego na obecność białka p16. Jego wysoki poziom jest uznawany za wiarygodny wskaźnik, że nowotwór został wywołany przez wirus HPV. Co ciekawe i niezwykle istotne, pacjenci z HPV-dodatnim rakiem gardła mają znacznie lepsze rokowanie niż chorzy na nowotwory wywołane przez tytoń i alkohol. Lepiej reagują na leczenie, zwłaszcza na radioterapię i chemioterapię, a odsetek 5-letnich przeżyć jest w tej grupie znacznie wyższy. Dzięki temu prowadzone są badania nad tzw. deintensyfikacją leczenia, czyli stosowaniem mniej agresywnych terapii, które są równie skuteczne, ale powodują mniej uciążliwych skutków ubocznych.

Szczepienie HPV - kluczowa rola w profilaktyce

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania nowotworom związanym z HPV, w tym rakowi gardła, są szczepienia ochronne. Dostępne na rynku szczepionki, takie jak 9-walentna szczepionka Gardasil 9, chronią przed najbardziej onkogennymi typami wirusa, w tym HPV 16 i 18, które odpowiadają za większość przypadków raka gardła. Szczepionki są profilaktyczne, co oznacza, że nie leczą istniejących zakażeń, ale zapobiegają przyszłym. Dlatego największą skuteczność osiąga się, podając je dzieciom w wieku 9-12 lat, czyli przed potencjalnym pierwszym kontaktem z wirusem. W Polsce od 2023 roku realizowany jest powszechny, bezpłatny program szczepień przeciw HPV dla dziewcząt i chłopców w wieku 12 i 13 lat. Szczepienie HPV jest kluczowe dla obu płci, ponieważ chroni nie tylko przed rakiem szyjki macicy u kobiet, ale także przed nowotworami gardła, odbytu i prącia, które mogą dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Rozszerzenie wskazań do stosowania szczepionki o profilaktykę nowotworów głowy i szyi jest przełomem w walce z rosnącą falą zachorowań.