Anoreksja atypowa: gdy waga jest w normie, a choroba niszczy. Czym jest, jakie ma objawy i jak ją leczyć?

Anoreksja atypowa to podstępne zaburzenie odżywiania, które rozwija się u osób z prawidłową lub nawet podwyższoną masą ciała. Choć na zewnątrz pacjent może wyglądać zdrowo, wewnątrz toczy się walka napędzana lękiem przed przytyciem i zniekształconym obrazem siebie. Cierpienie psychiczne jest równie dotkliwe jak w klasycznej anoreksji. Dowiedz się, dlaczego jest tak często bagatelizowana i jakie objawy powinny wzbudzić Twój niepokój.

Anoreksja atypowa - cichy wróg w normie wagowej

Społeczne wyobrażenie anoreksji jest jednoznaczne – to choroba kojarzona z ekstremalnym wychudzeniem. Jednak anoreksja atypowa łamie ten stereotyp, stanowiąc poważne zagrożenie, które często pozostaje niewidoczne dla otoczenia. Zgodnie z najnowszymi klasyfikacjami medycznymi (DSM-5), jest to zaburzenie, w którym pacjent spełnia wszystkie psychologiczne kryteria jadłowstrętu psychicznego – odczuwa intensywny lęk przed przybraniem na wadze, ma zaburzony obraz własnego ciała i stosuje restrykcje żywieniowe – jednak jego masa ciała, mimo znacznej utraty, pozostaje w granicach normy lub nawet powyżej niej. To kluczowa różnica, która sprawia, że choroba jest niezwykle trudna do zdiagnozowania. Pacjenci często słyszą komplementy dotyczące utraty wagi, co dodatkowo wzmacnia chorobowe mechanizmy i utwierdza ich w przekonaniu, że robią coś dobrego dla swojego zdrowia. Należy jednak z całą mocą podkreślić: anoreksja atypowa nie jest „łagodniejszą” wersją choroby. Poziom cierpienia psychicznego, ryzyko powikłań medycznych i śmiertelność są porównywalne do klasycznej postaci jadłowstrętu.

Objawy anoreksji atypowej - co powinno zaniepokoić?

Ponieważ waga nie jest wiarygodnym wskaźnikiem, kluczowe staje się zwrócenie uwagi na zmiany w zachowaniu, myśleniu i stanie fizycznym. Objawy anoreksji atypowej są równie wyniszczające jak w klasycznej postaci, a ich bagatelizowanie opóźnia kluczową interwencję. Niepokój powinny wzbudzić zarówno symptomy psychiczne, jak i fizyczne, które wynikają nie z niskiej wagi samej w sobie, ale z procesu gwałtownego chudnięcia i niedożywienia organizmu.

Do najważniejszych objawów psychologicznych i behawioralnych należą:

• obsesyjne myśli na temat jedzenia, kalorii, wagi i składu produktów, które dominują codzienne funkcjonowanie,
• intensywny, paraliżujący lęk przed przybraniem na wadze, nawet o kilkaset gramów,
• zniekształcony obraz ciała, czyli postrzeganie siebie jako osoby grubej, mimo obiektywnie prawidłowej masy ciała,
• restrykcyjne ograniczanie jedzenia, eliminowanie całych grup produktów (np. tłuszczów, węglowodanów), stosowanie głodówek,
• kompulsywna aktywność fizyczna, mająca na celu „spalenie” każdej spożytej kalorii,
• społeczna izolacja, unikanie spotkań towarzyskich, które wiążą się z jedzeniem,
• uzależnienie samooceny od cyfry na wadze i stopnia kontroli nad jedzeniem.

Konsekwencje fizyczne, mimo prawidłowego BMI, mogą być bardzo poważne i obejmują m.in. spowolnienie akcji serca (bradykardię), niskie ciśnienie krwi, zaburzenia elektrolitowe, problemy żołądkowo-jelitowe (wzdęcia, zaparcia), wypadanie włosów, suchość skóry, a także zaburzenia hormonalne, w tym zanik miesiączki.

Przyczyny i czynniki ryzyka jadłowstrętu psychicznego

Podobnie jak inne zaburzenia odżywiania, anoreksja atypowa ma złożone podłoże, będące wynikiem interakcji czynników biologicznych, psychologicznych i społeczno-kulturowych. Nie ma jednej przyczyny, ale istnieje zbiór predyspozycji, które mogą zwiększać ryzyko zachorowania. Do kluczowych czynników psychologicznych zalicza się perfekcjonizm, niską samoocenę, wysoki poziom lęku, trudności w regulacji emocji oraz skłonność do myślenia w kategoriach „wszystko albo nic”. Często choroba rozwija się u osób, które w przeszłości doświadczyły traumy, presji ze strony otoczenia lub wychowywały się w rodzinach, gdzie kładziono duży nacisk na wygląd i kontrolę. Szczególną grupą ryzyka są osoby, które rozpoczynały proces odchudzania z wyższą masą ciała (nadwagą lub otyłością) i doświadczyły z tego powodu stygmatyzacji lub tzw. body shamingu. Presja kulturowa promująca szczupłość jako synonim sukcesu i szczęścia stanowi podatny grunt dla rozwoju jadłowstrętu psychicznego we wszystkich jego formach.

Diagnoza i leczenie - jak odzyskać zdrowie?

Prawidłowa diagnoza anoreksji atypowej stanowi ogromne wyzwanie. Wymaga od klinicysty odejścia od myślenia skoncentrowanego wyłącznie na wskaźniku BMI i skupienia się na historii zmian masy ciała, tempie chudnięcia oraz dogłębnej analizie psychopatologii pacjenta. Kluczowy jest szczegółowy wywiad dotyczący zachowań żywieniowych, lęku przed wagą i obrazu ciała. Niezbędne jest również przeprowadzenie kompleksowych badań medycznych (m.in. EKG, badania krwi), aby ocenić stopień wyniszczenia organizmu i wykluczyć inne somatyczne przyczyny utraty wagi.

Leczenie anoreksji atypowej musi być kompleksowe i prowadzone przez wielodyscyplinarny zespół specjalistów, w skład którego wchodzą psychiatra, psychoterapeuta, dietetyk kliniczny oraz lekarz internista. Podstawą jest psychoterapia. U młodzieży złotym standardem jest terapia rodzinna (FBT), która angażuje najbliższych w proces zdrowienia. U dorosłych wysoką skuteczność wykazuje wzmocniona terapia poznawczo-behawioralna (CBT-E), koncentrująca się na zmianie dysfunkcjonalnych myśli i zachowań. Równie ważna jest rehabilitacja żywieniowa, której celem jest normalizacja sposobu odżywiania, odbudowa zaufania do sygnałów płynących z ciała i uzupełnienie niedoborów. Farmakoterapia jest stosowana wspomagająco, głównie w leczeniu współwystępujących zaburzeń, takich jak depresja czy zaburzenia lękowe.