Leczenie raka a płodność kobiet. Poznaj metody zachowania szansy na dziecko

Diagnoza nowotworowa to wstrząsające doświadczenie, które stawia przed pacjentką wiele pytań i obaw. Jedną z kluczowych kwestii dla kobiet w wieku rozrodczym jest wpływ leczenia onkologicznego na przyszłą płodność. Na szczęście, postęp medycyny, a zwłaszcza dziedzina zwana oncofertility, oferuje coraz więcej możliwości ochrony zdolności prokreacyjnych. Sprawdź, co warto wiedzieć o zachowaniu płodności przed, w trakcie i po terapii przeciwnowotworowej.

Jak leczenie onkologiczne wpływa na płodność kobiet?

Leczenie choroby nowotworowej jest priorytetem, jednak jego skutki uboczne mogą dotyczyć wielu aspektów życia, w tym zdolności do posiadania potomstwa. Wpływ terapii onkologicznej na płodność kobiet jest złożony i zależy od wielu czynników. Przede wszystkim, ryzyko uszkodzenia funkcji jajników wiąże się z rodzajem zastosowanego leczenia. Chemioterapia, zwłaszcza z użyciem leków alkilujących (np. cyklofosfamid) i pochodnych platyny, jest uznawana za najbardziej gonadotoksyczną. Działa ona na szybko dzielące się komórki, do których należą również komórki jajowe, prowadząc do zmniejszenia rezerwy jajnikowej, a w skrajnych przypadkach do przedwczesnego wygaśnięcia czynności jajników, czyli menopauzy. Radioterapia, szczególnie gdy obejmuje obszar miednicy mniejszej, jamy brzusznej lub całe ciało (TBI), również może nieodwracalnie uszkodzić jajniki. Dawka promieniowania i wiek pacjentki w momencie naświetlania mają tu kluczowe znaczenie – im młodsza pacjentka i wyższa dawka, tym większe ryzyko. Leczenie chirurgiczne nowotworów narządów rodnych, takie jak usunięcie jajników (owariektomia) czy macicy (histerektomia), bezpośrednio wpływa na możliwość zajścia w ciążę. Nawet jeśli usunięty zostanie tylko jeden jajnik, rezerwa jajnikowa ulega zmniejszeniu. Hormonoterapia, często stosowana np. w raku piersi, sama w sobie nie musi trwale uszkadzać jajników, ale jej długotrwałe stosowanie może odsunąć w czasie możliwość starania się o dziecko, co przy naturalnym spadku płodności z wiekiem, może stanowić problem. Warto też pamiętać, że wpływ nowoczesnych metod leczenia onkologicznego, takich jak immunoterapia czy leczenie celowane, na płodność nie został jeszcze w pełni określony, dlatego zabezpieczenie płodności powinno być rozważane u każdej pacjentki w wieku rozrodczym, która myśli o przyszłym macierzyństwie. Płodność po raku jest możliwa, ale wymaga świadomego podejścia i odpowiednich działań przed rozpoczęciem terapii. Jakie są długoterminowe skutki chemioterapii dla płodności kobiet to pytanie, które zadaje sobie wiele pacjentek, a odpowiedź zależy od wielu indywidualnych czynników.

Oncofertility - co to jest i dlaczego jest tak ważne?

Termin oncofertility określa dziedzinę medycyny łączącą onkologię z medycyną rozrodu. Jej głównym celem jest zapewnienie pacjentom onkologicznym w wieku rozrodczym dostępu do informacji i metod pozwalających na zachowanie płodności pomimo konieczności podjęcia leczenia przeciwnowotworowego. Kluczowe znaczenie ma tutaj czas – decyzje dotyczące ochrony płodności powinny być podejmowane przed rozpoczęciem terapii onkologicznej, ponieważ niektóre metody, jak np. chemioterapia, mogą bardzo szybko i nieodwracalnie uszkodzić komórki rozrodcze. Dlatego niezwykle istotna jest wczesna konsultacja ze specjalistą medycyny rozrodu (endokrynologiem rozrodu), najlepiej zaraz po postawieniu diagnozy nowotworowej. Onkolog prowadzący leczenie powinien poinformować pacjentkę o potencjalnym ryzyku utraty płodności związanym z planowaną terapią i skierować ją na taką konsultację. Niestety, jak pokazują badania, wciąż zbyt mało pacjentek otrzymuje pełne informacje na ten temat. Współpraca między onkologiem a specjalistą ds. płodności jest fundamentem skutecznej opieki w ramach oncofertility. Lekarze wspólnie oceniają sytuację pacjentki, rodzaj nowotworu, planowane leczenie, jej wiek, rezerwę jajnikową oraz plany prokreacyjne, aby zaproponować najlepszą możliwą strategię ochrony płodności. Rozmowa o płodności w obliczu diagnozy raka może być trudna, ale jest niezwykle ważna dla jakości życia po zakończeniu leczenia. Świadomość dostępnych opcji daje pacjentkom poczucie kontroli i nadzieję na przyszłe rodzicielstwo. Kiedy należy skonsultować się ze specjalistą ds. oncofertility – najlepiej od razu po otrzymaniu diagnozy nowotworowej i przed rozpoczęciem jakiegokolwiek leczenia.

Dostępne metody zachowania płodności u kobiet przed leczeniem raka

Współczesna medycyna oferuje kilka strategii pozwalających na zachowanie płodności u kobiet stających w obliczu leczenia onkologicznego. Wybór odpowiedniej metody zależy od wielu czynników, takich jak wiek pacjentki, rodzaj nowotworu, planowane leczenie, czas dostępny przed jego rozpoczęciem oraz indywidualne preferencje. Najważniejsze jest, aby decyzję podjąć po konsultacji z onkologiem i specjalistą medycyny rozrodu. Najczęściej zalecaną i stosowaną metodą jest zamrażanie komórek jajowych (oocytów), znane również jako krioprezerwacja oocytów.

Jak przebiega procedura zamrażania komórek jajowych?

Procedura zamrażania komórek jajowych rozpoczyna się od stymulacji hormonalnej jajników, która trwa zazwyczaj około 10-14 dni. Celem stymulacji jest uzyskanie większej liczby dojrzałych komórek jajowych niż w naturalnym cyklu. Pacjentka przyjmuje leki hormonalne w postaci zastrzyków podskórnych. Postęp stymulacji jest monitorowany za pomocą badań USG i oznaczeń poziomu hormonów we krwi. Gdy pęcherzyki jajnikowe osiągną odpowiednią wielkość, podawany jest zastrzyk wyzwalający owulację, a po około 36 godzinach następuje pobranie komórek jajowych. Zabieg ten, zwany punkcją jajników, odbywa się w krótkotrwałym znieczuleniu ogólnym, pod kontrolą USG przezpochwowego. Lekarz za pomocą cienkiej igły pobiera płyn pęcherzykowy wraz z komórkami jajowymi. Uzyskane oocyty są następnie oceniane w laboratorium embriologicznym i te dojrzałe są zamrażane metodą witryfikacji (szybkiego mrożenia) i przechowywane w ciekłym azocie w temperaturze -196°C. Zamrożone komórki jajowe mogą być przechowywane przez wiele lat, a po zakończeniu leczenia onkologicznego i uzyskaniu zgody od onkologa, mogą zostać rozmrożone, zapłodnione nasieniem partnera lub dawcy metodą in vitro, a powstałe zarodki transferowane do macicy.

Dla kogo jest zalecane zamrażanie komórek jajowych?

Zamrażanie komórek jajowych jest rekomendowane przede wszystkim kobietom, które nie mają stałego partnera lub nie chcą decydować się na tworzenie zarodków z nasieniem dawcy. Jest to również opcja dla pacjentek, które z powodów etycznych lub religijnych nie akceptują mrożenia zarodków. Procedura ta jest odpowiednia dla kobiet po okresie dojrzewania, u których jest wystarczająco dużo czasu (zwykle 2-3 tygodnie) na przeprowadzenie stymulacji i punkcji przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego. Leczenie raka a ciąża to temat, który warto omówić ze specjalistą, aby poznać wszystkie dostępne opcje. Jakie są kryteria kwalifikacji do zamrożenia komórek jajowych w ramach oncofertility, obejmują one przede wszystkim wiek rozrodczy, diagnozę nowotworu wymagającego potencjalnie gonadotoksycznego leczenia oraz odpowiedni stan ogólny pacjentki.

Inną, choć rzadziej stosowaną metodą, jest zamrażanie tkanki jajnikowej. Polega ona na laparoskopowym pobraniu fragmentu lub całego jajnika, który następnie jest dzielony na małe kawałki i zamrażany.

Kiedy stosuje się zamrażanie tkanki jajnikowej?

Zamrażanie tkanki jajnikowej jest szczególnie cenną opcją dla dziewczynek przed okresem dojrzewania, u których stymulacja hormonalna i pobranie dojrzałych komórek jajowych nie są możliwe. Jest to również metoda rozważana u pacjentek, u których leczenie onkologiczne musi być rozpoczęte natychmiast i nie ma czasu na stymulację hormonalną. Po zakończeniu terapii i wyleczeniu, rozmrożone fragmenty tkanki jajnikowej mogą być przeszczepione z powrotem do organizmu kobiety (autotransplantacja), najczęściej w miejsce usuniętego jajnika lub w inne dobrze unaczynione miejsce. Przeszczepiona tkanka może podjąć funkcję hormonalną i produkować komórki jajowe, co stwarza szansę na naturalne zajście w ciążę lub uzyskanie komórek jajowych do procedury in vitro. Należy jednak pamiętać o potencjalnym, choć niewielkim, ryzyku przeszczepienia komórek nowotworowych wraz z tkanką jajnikową, zwłaszcza w przypadku niektórych nowotworów (np. białaczek). Do pozostałych metod, które mogą być stosowane samodzielnie lub jako uzupełnienie głównych technik, należą:

• Supresja hormonalna jajników: Podawanie analogów GnRH podczas chemioterapii ma na celu wprowadzenie jajników w stan "uśpienia", co teoretycznie może zmniejszyć ich wrażliwość na toksyczne działanie leków. Skuteczność tej metody jest wciąż przedmiotem badań, ale bywa stosowana, zwłaszcza u pacjentek z rakiem piersi.
• Transpozycja jajników (ooforopeksja): Jest to procedura chirurgiczna polegająca na przemieszczeniu jajników poza planowane pole napromieniania miednicy mniejszej. Po zakończeniu radioterapii jajniki mogą zostać przywrócone na swoje pierwotne miejsce lub pozostać w nowej lokalizacji, jeśli pozwala to na ich funkcjonowanie.

Rządowy program wsparcia zachowania płodności u pacjentek onkologicznych

Dobrą wiadomością dla pacjentek onkologicznych w Polsce jest uruchomienie od 1 czerwca 2024 roku Programu Polityki Zdrowotnej obejmującego procedury medycznie wspomaganej prokreacji, który uwzględnia również zabezpieczenie płodności na przyszłość u osób leczonych onkologicznie. Jest to niezwykle ważny krok w kierunku kompleksowej opieki nad pacjentami z chorobami nowotworowymi, dający realną szansę na rodzicielstwo po wygranej walce z rakiem. Program ten ma na celu zapewnienie dostępu do bezpłatnych procedur ochrony płodności dla osób, które z powodu planowanego lub trwającego leczenia onkologicznego są narażone na utratę zdolności rozrodczych. W ramach programu refundowane jest przede wszystkim zamrażanie komórek jajowych u kobiet oraz zamrażanie nasienia u mężczyzn. Jest to odpowiedź na rosnącą świadomość potrzeb pacjentów onkologicznych i zgodna z międzynarodowymi rekomendacjami dotyczącymi oncofertility. Kto może skorzystać z programu? Program skierowany jest do pacjentek przed lub w trakcie leczenia onkologicznego, które może upośledzać płodność. Kryteria kwalifikacji obejmują wiek – w przypadku kobiet jest to okres od osiągnięcia dojrzałości płciowej do 40. roku życia. Procedura kwalifikacyjna dla kobiet obejmuje:

• konsultację specjalistyczną u lekarza zajmującego się medycyną rozrodu,
• badanie USG narządu rodnego,
• badanie poziomu hormonu antymüllerowskiego (AMH) w celu oceny rezerwy jajnikowej,
• badania w kierunku chorób zakaźnych (HIV, HCV, HBV, kiła) przed zamrożeniem komórek,
• konsultację psychologiczną.

Po pozytywnej kwalifikacji pacjentka przechodzi przez proces stymulacji hormonalnej jajników, pobrania komórek jajowych (punkcji) oraz ich zamrożenia i przechowywania. Rządowy program bezpłatnego zabezpieczenia płodności znacząco ułatwia dostęp do tych procedur, eliminując barierę finansową, która dla wielu pacjentek mogła być przeszkodą. Ważne jest, aby pacjentki jak najszybciej po diagnozie nowotworowej uzyskały informację o możliwościach oferowanych przez program i zostały skierowane do ośrodków realizujących te świadczenia. Zachowanie płodności w chorobie nowotworowej staje się dzięki temu bardziej dostępne. Jakie dokumenty są potrzebne do skorzystania z rządowego programu oncofertility – zazwyczaj jest to skierowanie od onkologa, dokumentacja medyczna potwierdzająca diagnozę oraz wyniki wymaganych badań.