# Cytologia. Kiedy i jak często wykonywać to kluczowe badanie dla zdrowia kobiet?

> Badanie cytologiczne to kluczowy element profilaktyki raka szyjki macicy. Dowiedz się, kiedy rozpocząć badania, jak często je powtarzać, jak się przygotować i co oznaczają wyniki. ...

Źródło: https://ekuz.pl/artykuly/345-cytologia-kiedy-i-jak-czesto-wykonywac-to-kluczowe-badanie-dla-zdrowia-kobiet
Opublikowano: 2025-05-28 | Zaktualizowano: 2025-05-28
Kategoria: Pozostałe tematy

**Badanie cytologiczne, popularnie nazywane cytologią, to fundament profilaktyki raka szyjki macicy. Regularne wykonywanie tego badania pozwala na wczesne wykrycie niepokojących zmian, co znacząco zwiększa szanse na pełne wyleczenie. Wiele kobiet zastanawia się jednak, kiedy dokładnie należy rozpocząć badania cytologiczne i jak często je powtarzać. Dowiedz się, co warto wiedzieć o cytologii, aby świadomie dbać o swoje zdrowie.**

 

## Czym jest badanie cytologiczne i dlaczego jest tak ważne w profilaktyce?

 **Badanie cytologiczne** to podstawowy element **profilaktyki raka szyjki macicy**. Polega na pobraniu komórek nabłonka z tarczy i kanału szyjki macicy, a następnie ich ocenie pod mikroskopem przez specjalistę. Głównym celem cytologii jest wykrycie komórek nieprawidłowych, w tym stanów przednowotworowych (tzw. dysplazji) oraz wczesnych postaci raka szyjki macicy, jeszcze zanim pojawią się jakiekolwiek objawy kliniczne. **Regularnie wykonywana cytologia pozwala wykryć zmiany przedinwazyjne, które są w niemal 100% uleczalne.** Niestety, rak szyjki macicy jest czwartym co do częstości występowania nowotworem u kobiet na świecie, a w Polsce wciąż stanowi poważny problem zdrowotny, często diagnozowany w zbyt zaawansowanym stadium. Dlatego tak istotne jest systematyczne poddawanie się temu badaniu. **Wczesne wykrycie nieprawidłowości dzięki cytologii ratuje życie wielu kobietom.** Badanie to może również pomóc w wykryciu stanów zapalnych pochwy oraz infekcji wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), który jest głównym czynnikiem ryzyka rozwoju raka szyjki macicy.

 

### Rodzaje cytologii. Konwencjonalna a płynna LBC

 Istnieją dwa główne rodzaje **badania cytologicznego**, różniące się sposobem przygotowania pobranego materiału do analizy:

  - **Cytologia konwencjonalna (klasyczna)**: Pobrany za pomocą specjalnej szczoteczki materiał komórkowy jest bezpośrednio nanoszony (rozmazywany) na szkiełko mikroskopowe, a następnie utrwalany odpowiednim preparatem. Jest to metoda szeroko dostępna, refundowana w ramach programu profilaktycznego NFZ.
 - **Cytologia płynna (LBC – Liquid-Based Cytology)**, nazywana też cienkowarstwową: Szczoteczka z pobranym materiałem jest umieszczana w pojemniku ze specjalnym płynem utrwalającym. W laboratorium płyn ten jest filtrowany, co pozwala na oddzielenie komórek nabłonka od śluzu, krwi czy komórek zapalnych. Następnie cienka warstwa oczyszczonych komórek nanoszona jest na szkiełko. **Cytologia płynna LBC jest uważana za metodę dokładniejszą i bardziej czułą niż cytologia konwencjonalna.** Zmniejsza ryzyko uzyskania wyniku nieczytelnego lub fałszywie ujemnego. Dodatkowo, z tej samej próbki pobranej na podłoże płynne można wykonać inne badania, np. test na obecność DNA wirusa HPV, bez konieczności ponownego pobierania materiału.

 **Prywatnie cytologia płynna to wydatek około 100 do 150 złotych.**

 Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników rekomenduje cytologię płynną jako metodę preferowaną, ze względu na jej wyższą wartość diagnostyczną.

 

## Kiedy należy wykonać pierwszą cytologię i jak często ją powtarzać?

 Moment rozpoczęcia regularnych badań cytologicznych oraz ich częstotliwość to kluczowe kwestie w skutecznej **profilaktyce raka szyjki macicy**. Zalecenia mogą się nieznacznie różnić w zależności od kraju, jednak ogólne wytyczne są spójne. W Polsce, zgodnie z rekomendacjami ekspertów, **pierwsze badanie cytologiczne** powinno być wykonane:

  - nie później niż w wieku 25 lat,
 - lub w ciągu 3 lat od rozpoczęcia współżycia płciowego, jeśli nastąpiło ono przed 25. rokiem życia.

 **Częstotliwość wykonywania cytologii** zależy od wieku kobiety, jej historii medycznej, wyników poprzednich badań oraz obecności czynników ryzyka. **Standardowo, jeśli poprzednie wyniki cytologii były prawidłowe, badanie powinno być powtarzane co 3 lata.** Narodowy Fundusz Zdrowia w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy zapewnia bezpłatne badanie cytologiczne (konwencjonalne) kobietom w wieku 25-64 lat właśnie co 3 lata. Wiele towarzystw naukowych, w tym Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników, zaleca jednak, aby **badanie cytologiczne wykonywać co roku**, zwłaszcza jeśli kobieta nie wykonuje jednocześnie testów na HPV. Taka częstotliwość zwiększa szansę na wychwycenie ewentualnych zmian na bardzo wczesnym etapie.

 

### Zalecenia dotyczące częstotliwości badań dla różnych grup kobiet

 Istnieją sytuacje, w których **częstotliwość cytologii** powinna być większa niż standardowe 3 lata. Badanie co roku zaleca się szczególnie kobietom:

  - zakażonym wirusem HIV,
 - zakażonym wirusem HPV (szczególnie typami wysokiego ryzyka),
 - przyjmującym leki immunosupresyjne (obniżające odporność, np. po przeszczepach narządów),
 - leczonym w przeszłości z powodu śródnabłonkowej neoplazji szyjki macicy (CIN2, CIN3) lub raka szyjki macicy,
 - których matki lub siostry chorowały na raka szyjki macicy.

 Kobiety po 30. roku życia, które mają prawidłowe wyniki cytologii oraz ujemny wynik testu na obecność wysokoonkogennych typów wirusa HPV (tzw. co-testing), mogą wykonywać te badania rzadziej, np. co 5 lat. Decyzję o optymalnej częstotliwości badań zawsze podejmuje lekarz ginekolog w oparciu o indywidualną sytuację pacjentki. **Zakończenie regularnych badań cytologicznych można rozważyć po 65. roku życia**, pod warunkiem, że ostatnie wyniki były prawidłowe i nie ma innych czynników ryzyka.

 

## Jak prawidłowo przygotować się do badania cytologicznego i kiedy je wykonać?

 Aby wynik **badania cytologicznego** był jak najbardziej wiarygodny, kluczowe jest odpowiednie przygotowanie oraz wybór właściwego momentu w cyklu miesiączkowym. **Nieprawidłowe przygotowanie do cytologii może skutkować uzyskaniem materiału nieczytelnego lub zafałszowanego.**

 Najważniejsze zasady przygotowania do badania to:

  - **termin badania**: **optymalny czas na wykonanie cytologii to pierwsza faza cyklu miesiączkowego, najlepiej między 10. a 20. dniem cyklu.** Badanie powinno być wykonane co najmniej 4 dni po zakończeniu miesiączki i nie później niż 4 dni przed rozpoczęciem kolejnego krwawienia. **Cytologia w trakcie menstruacji nie jest miarodajna**, ponieważ krew może utrudnić prawidłową ocenę komórek,
 - **aktywność seksualna**: należy **powstrzymać się od współżycia płciowego na co najmniej 24 godziny (optymalnie 48-72 godziny) przed badaniem**,
 - **leki i preparaty dopochwowe**: na 4 dni przed badaniem **nie należy stosować żadnych globulek, kremów, pianek ani innych leków dopochwowych** (chyba że lekarz zaleci inaczej),
 - **irygacje pochwy**: **nie należy wykonywać irygacji pochwy** przez co najmniej 4 dni przed badaniem, ponieważ może to wypłukać komórki potrzebne do analizy,
 - **tampony**: **nie należy używać tamponów** na 4 dni przed badaniem,
 - **inne badania ginekologiczne**: w dniu pobrania cytologii lub dzień wcześniej **nie powinno się wykonywać innych badań ginekologicznych**, takich jak badanie palpacyjne, USG dopochwowe czy kolposkopia,
 - **infekcje intymne**: jeśli pacjentka podejrzewa u siebie **infekcję intymną (np. upławy, świąd, pieczenie), powinna najpierw ją wyleczyć**, a dopiero potem zgłosić się na cytologię. Stan zapalny może zafałszować wynik badania.

 Pamiętanie o tych zasadach jest niezwykle istotne dla uzyskania rzetelnego wyniku **badania cytologicznego**.

 

## Przebieg badania cytologicznego krok po kroku. Czy cytologia boli?

 Samo **badanie cytologiczne** jest procedurą szybką, prostą i zazwyczaj bezbolesną, choć niektóre kobiety mogą odczuwać niewielki dyskomfort. Wykonuje je lekarz ginekolog lub wykwalifikowana położna. Oto jak przebiega **pobranie cytologii**:

  - Pacjentka proszona jest o rozebranie się od pasa w dół i zajęcie miejsca na fotelu ginekologicznym.
 - Lekarz lub położna delikatnie wprowadza do pochwy wziernik ginekologiczny, który pozwala na uwidocznienie szyjki macicy. Rozmiar wziernika jest dobierany indywidualnie.
 - Następnie, za pomocą specjalnej, jednorazowej szczoteczki cytologicznej, pobierany jest materiał komórkowy z tarczy szyjki macicy (zewnętrznej części) oraz z kanału szyjki macicy. Szczoteczka jest obracana kilkukrotnie, aby zebrać odpowiednią ilość komórek.
 - Pobrany materiał jest następnie przenoszony na szkiełko mikroskopowe (w cytologii konwencjonalnej) lub umieszczany w pojemniku ze specjalnym płynem (w cytologii płynnej LBC).
 - Cała procedura trwa zaledwie kilka minut.

 Wiele kobiet obawia się, **czy cytologia boli**. Dla większości pacjentek badanie jest bezbolesne, jednak niektóre mogą odczuwać lekki ucisk, rozpieranie lub krótkotrwały dyskomfort podczas wprowadzania wziernika lub pobierania wymazu. Jest to kwestia bardzo indywidualna i zależy od progu bólu pacjentki oraz delikatności osoby wykonującej badanie. **Po badaniu cytologicznym może wystąpić niewielkie plamienie lub krwawienie z dróg rodnych**, co jest zjawiskiem normalnym i wynika z mechanicznego podrażnienia nabłonka szyjki macicy. Zwykle ustępuje samoistnie w ciągu kilku godzin do jednego dnia. Jeśli krwawienie jest obfite lub utrzymuje się dłużej, należy skontaktować się z lekarzem.

 

## Interpretacja wyników cytologii. Co oznaczają skróty w systemie Bethesda?

 Wynik **badania cytologicznego** jest zwykle dostępny po około 2-3 tygodniach. Do jego interpretacji w Polsce, zgodnie z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, stosuje się **system Bethesda (TBS – The Bethesda System)**. Jest on znacznie bardziej szczegółowy i dokładniejszy niż dawniej używana skala Papanicolaou (tzw. grupy cytologiczne I-V). System Bethesda ocenia jakość preparatu (czy nadaje się do oceny), ogólną charakterystykę rozmazu oraz obecność ewentualnych nieprawidłowości w komórkach nabłonka płaskiego i gruczołowego.

 Najważniejsze kategorie wyników w systemie Bethesda to:

  - **NILM (Negative for Intraepithelial Lesion or Malignancy)** – wynik prawidłowy, nie stwierdzono zmian śródnabłonkowych ani komórek nowotworowych.
 - **ASC (Atypical Squamous Cells)** – atypowe komórki nabłonka płaskiego:
 - **ASC-US (Atypical Squamous Cells of Undetermined Significance)** – atypowe komórki nabłonka płaskiego o nieokreślonym znaczeniu. Najczęściej świadczą o stanie zapalnym lub niewielkich zmianach, które wymagają dalszej obserwacji lub diagnostyki (np. test HPV).
 - **ASC-H (Atypical Squamous Cells, cannot exclude HSIL)** – atypowe komórki nabłonka płaskiego, nie można wykluczyć zmiany śródnabłonkowej dużego stopnia. Wymaga pilnej dalszej diagnostyki (kolposkopia).
 - **LSIL (Low-grade Squamous Intraepithelial Lesion)** – zmiana śródnabłonkowa małego stopnia. Obejmuje dawne CIN1 oraz cechy infekcji HPV. Wymaga dalszej diagnostyki.
 - **HSIL (High-grade Squamous Intraepithelial Lesion)** – zmiana śródnabłonkowa dużego stopnia. Obejmuje dawne CIN2, CIN3 oraz raka przedinwazyjnego (CIS). Wymaga pilnej kolposkopii i ewentualnie leczenia.
 - **SCC (Squamous Cell Carcinoma)** – rak płaskonabłonkowy.
 - **AGC (Atypical Glandular Cells)** – atypowe komórki gruczołowe. Zawsze wymagają dalszej diagnostyki.
 - **AIS (Adenocarcinoma in situ)** – rak gruczołowy przedinwazyjny.
 - **Adenocarcinoma** – rak gruczołowy.

 

### Co robić gdy wynik cytologii jest nieprawidłowy?

 **Nieprawidłowy wynik cytologii nie zawsze oznacza raka szyjki macicy.** Może wskazywać na stan zapalny, infekcję HPV lub zmiany przednowotworowe, które są w pełni wyleczalne. Każdy wynik inny niż NILM wymaga konsultacji z lekarzem ginekologiem, który zdecyduje o dalszym postępowaniu. **W przypadku złego wyniku cytologii wskazującego na możliwość poważniejszych zmian, konieczne jest wykonanie dodatkowych badań.** Najczęściej jest to **kolposkopia** (oglądanie szyjki macicy w powiększeniu) z ewentualnym pobraniem wycinków do badania histopatologicznego (biopsja). Czasem zlecane są również testy molekularne w kierunku HPV. Pamiętaj, że **systematyczna profilaktyka i wczesne wykrycie nieprawidłowości to klucz do skutecznego leczenia.**

 

## FAQ

 Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące badania cytologicznego:

 

### Czy cytologię można wykonywać w ciąży?

 Tak, cytologia w ciąży jest nie tylko możliwa, ale wręcz zalecana, jeśli ostatnie badanie było wykonane dawno lub są ku temu wskazania medyczne. Zazwyczaj pobiera się ją na początku ciąży, podczas jednej z pierwszych wizyt. Badanie jest bezpieczne dla matki i dziecka.

 

### Czy dziewice powinny wykonywać cytologię?

 Tak, dziewice również mogą, a w pewnych sytuacjach powinny, wykonywać cytologię, zwłaszcza po 25. roku życia. Lekarz używa wtedy mniejszego wziernika, a badanie jest przeprowadzane ze szczególną delikatnością. Ryzyko raka szyjki macicy u kobiet, które nie współżyły, jest niskie, ale nie zerowe, gdyż wirus HPV to nie jedyny czynnik ryzyka.

 

### Czy po cytologii można plamić i jak długo?

 Tak, niewielkie plamienie lub delikatne krwawienie po cytologii jest zjawiskiem normalnym i może utrzymywać się przez kilka godzin do maksymalnie 1-2 dni. Wynika to z niewielkiego podrażnienia nabłonka szyjki macicy. Jeśli krwawienie jest obfite lub trwa dłużej, należy skonsultować się z lekarzem.

 

### Czy szczepienie przeciw HPV zwalnia z obowiązku wykonywania cytologii?

 Nie, szczepienie przeciwko HPV znacząco zmniejsza ryzyko zachorowania na raka szyjki macicy, ale nie eliminuje go całkowicie. Szczepionki nie chronią przed wszystkimi onkogennymi typami wirusa HPV. Dlatego regularne badania cytologiczne są nadal zalecane, nawet u kobiet zaszczepionych.

 

### Jaka jest różnica w cenie między cytologią konwencjonalną a płynną?

 Cytologia konwencjonalna w ramach programu profilaktycznego NFZ (dla kobiet w wieku 25-64 lat, co 3 lata) jest bezpłatna. Prywatnie jej koszt to około 50-80 zł. Cytologia płynna (LBC) jest droższa – jej cena prywatnie waha się od około 100 do 200 zł, w zależności od placówki i zakresu badania (np. z testem HPV).

 

### Czy na cytologię w ramach NFZ potrzebne jest skierowanie?

 Na badanie cytologiczne w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy (dla kobiet w wieku 25-64 lat, co 3 lata) nie jest potrzebne skierowanie. Można zgłosić się bezpośrednio do placówki ginekologicznej, która ma podpisaną umowę z NFZ na realizację tego programu. W innych przypadkach, np. częstszych badań, skierowanie od lekarza POZ lub ginekologa może być wymagane.

 

### Do jakiego wieku zaleca się wykonywanie badań cytologicznych?

 Regularne badania cytologiczne zaleca się wykonywać do 65. roku życia. Zakończenie badań można rozważyć, jeśli kobieta miała serię prawidłowych wyników w ciągu ostatnich 10 lat i nie ma innych czynników ryzyka. Decyzję o zaprzestaniu badań zawsze należy skonsultować z lekarzem ginekologiem.